Վահրամ Պահլավունի. մարդը, ով պահեց Անին կանգուն
Կան կենսագրություններ, որոնք տարածվում են մեկ դարի վրա գրեթե բառացիորեն, և երբ նայում ես նման մարդու կյանքին ամբողջությամբ, հասկանում ես, որ նա իր անձով կապել է մի ամբողջ պետության ամենափառավոր ու ամենադժվարին տասնամյակները։ Հենց այդպիսին էր Վահրամ Պահլավունին՝ մարդ, ով ծնվել է Բագրատունյաց Հայաստանի հզորության շրջանում և մահացել՝ նրա անկման նախօրեին, ամեն անգամ լինելով այն մարդը, ում վրա հենվում էր երկիրը ամենադժվար պահերին։
Ծագումն ու վաղ տարիները․ Վահրամ Պահլավունին ծնվել է 967 թվականին։ Նրա հայրը՝ Գրիգոր Համզան, արդեն իսկ եղել է հայոց պետության ազդեցիկ իշխաններից մեկը և Աշոտ Գ Ողորմածի (954–977) վստահելի զինակիցներից։ Ինքը՝ Պահլավունիների տոհմը, ավանդության համաձայն, հասցնում էր իր արմատները մինչև Գրիգոր Լուսավորչի ընտանիքը, և հենց այս տոհմից էին ծագելու հետագայում ևս մի քանի մեծանուն հայեր՝ գիտնական ու պետական գործիչ Գրիգոր Մագիստրոսը, Ներսես Շնորհալին, Ներսես Լամբրոնացին։ Բավական է ասել, որ մեկ տոհմից են սերել այս բոլոր անունները, հասկանալու համար, թե ինչքան կենտրոնական դեր ուներ այս ընտանիքը միջնադարյան Հայաստանի ամբողջ ռազմաքաղաքական և հոգևոր կյանքում։
Դեռ երիտասարդ, Վահրամը Սմբատ Բ Տիեզերակալ արքայից (977–990) ստացավ իշխանաց-իշխանի պաշտոնը՝ երկրորդ ամենաբարձր դիրքը թագավորական իշխանությունից ու սպարապետությունից հետո։ Ըստ էության, սա նշանակում էր, որ նա դառնում էր երկրի փաստացի վարչապետը՝ պատասխանատու երկրի ներքին կյանքի, ճանապարհների, առևտրի, ամրոցների շինարարության ու պահպանության և ազնվականության պետական ծառայության կազմակերպման համար։
Ամուսնացավ Սոփի անունով մի կնոջ հետ, ով հայոց մարզպան Տիգրան Անձևացու դուստրն էր։ Ամուսնությունից ծնվեցին երկու որդի՝ Ապուղամրը և Գրիգորը։ Ճակատագրի հեգնանքով, հենց Գրիգորին էր վիճակված մահանալ հոր կողքին՝ նույն ճակատամարտում, որտեղ և ինքը՝ հայրը, կընկներ։ Իսկ Ապուղամրը հետագայում հաստատվեց Բյուզանդիայում։
Ծումբի ճակատամարտը և բանակի վերակազմումը․ 998 թվականին Ատրպատականի Մամլան ամիրան արշավանք գործեց Հայաստանի դեմ։ Գագիկ Ա արքան (990–1020) հայտարարեց ընդհանուր զորահավաք, և հենց Վահրամ Պահլավունուն վստահվեց հայկական բանակի ղեկավարումը։ Ծումբի ճակատամարտում նա այնպիսի ջախջախիչ հարված հասցրեց թշնամուն, որ այս հաղթանակը երկար ժամանակ մնաց հայկական ռազմական հաղթանակների ամենավառ օրինակներից մեկը։
Բայց Վահրամի դերը չսահմանափակվեց մեկ ճակատամարտով։ Հենց նրա ջանքերով էր, որ Գագիկ Ա արքայի կառավարման տարիներին Բագրատունյաց Հայաստանն ապրեց իր ռազմական հզորության գագաթնակետը։ Սպարապետը վերակազմավորեց ու վերաշինեց հայկական բանակը, զգալիորեն ավելացրեց նրա թվաքանակը. պատմական տվյալների համաձայն, միայն Անիի թագավորությունն էր ի զորու Գագիկ Ա-ի օրոք մարտադաշտ հանել 120 հազար ռազմիկ։ Եթե սրան ավելացնենք նաև հայկական մյուս թագավորությունների և հայոց տանը ենթակա վրացական Բագրատունիների ուժերը, ստացվում է մի պատկառելի ռազմական մեքենա, որի ստեղծման հեղինակներից գլխավորը հենց Վահրամ Պահլավունին էր։
Ճարտարապետ սպարապետը․ Հազվադեպ է, երբ միևնույն մարդը միաժամանակ մեծ զորավար է և շինարար, բայց Վահրամ Պահլավունին հենց այդպիսին էր։ Շիրակում, Վահրամաբերդ գյուղի մոտ, նա կառուցեց Մարմաշենի եկեղեցին, որի շինարարությունը ձգձգվեց գրեթե երեսուն տարի՝ 988-ից մինչև 1029 թվականը։ Ամենազարմանալի փաստը, թերևս, այն է, որ Մարմաշենի եկեղեցու ճարտարապետը հենց ինքը՝ հայոց սպարապետն էր. մարդ, ում մենք ճանաչում ենք որպես ռազմական գործիչ, ուներ նաև խորը ճարտարապետական հմտություններ։ Գրիգոր Մագիստրոսի վկայությամբ՝ Մարմաշենում սպարապետը կառուցել է նաև աշտարակապատ, ամուր դղյակ, որը, ցավոք, հետագա դարերում հիմնահատակ կործանվեց և մեզ չհասավ։
1026 թվականին Վահրամ Պահլավունին կառուցեց նաև Ամբերդի եկեղեցին, որը հետագայում ստացավ Վահրամաշեն անվանումը՝ ի պատիվ իր հիմնադրի։ Այս երկու կառույցները՝ Մարմաշենն ու Ամբերդը, մինչ օրս մնում են հայկական միջնադարյան ճարտարապետության գլուխգործոցներից և Վահրամ Պահլավունու անվան ամենամնայուն հուշարձանները։
Գահի ժառանգության ճգնաժամը․ 1020 թվականին մահացավ Գագիկ Ա արքան, և անմիջապես սկսվեց լուրջ պայքար գահի համար նրա երկու որդիների՝ Հովհաննես-Սմբատի և Աշոտ Դ-ի միջև։ Հենց Վահրամ Պահլավունին էր, ով, կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձի և վրաց թագավորի հետ միասին, միջնորդեց հաշտություն. Անի մայրաքաղաքն իր շրջակայքով անցավ Հովհաննես-Սմբատին, մնացյալ տարածքը՝ Աշոտ Դ-ին, պայմանով, որ Հովհաննես-Սմբատի մահից հետո ամբողջ գահը միավորվելու էր Աշոտ Դ-ի կամ նրա որդու ձեռքում։ Այս լուծումը ցույց է տալիս, թե որքան մեծ էր Վահրամի հեղինակությունը հայ նախարարական դասի մեջ. նա կարողացավ կանգնեցնել քաղաքացիական պատերազմ, նախքան այն իսկապես բռնկվեր։
Անիի պաշտպանը․ 1041 թվականին մահացավ թույլ ու անվճռական Հովհաննես-Սմբատ Գ արքան։ Հենց այս պահին երևան եկավ մի վտանգավոր հանգամանք. հայոց կաթողիկոսի հրավերով Անիի պարիսպների տակ հայտնվեց բյուզանդական բանակը՝ պատրվակելով, թե եկել է «տեր կանգնելու» ժառանգությանը։ Իրականում սա քողարկված փորձ էր բռնազավթելու Անին։ Բայց աչալուրջ ու հայրենանվեր սպարապետը հայկական բանակով մի քանի անգամ ջախջախիչ հարված հասցրեց բյուզանդացիներին և ստիպեց նրանց հեռանալ երկրից։
Միաժամանակ Վահրամը ստիպված եղավ ճնշել նաև ներքին ապստամբություն. Վեստ Սարգիսը փորձում էր տիրանալ հայոց գահին, բայց հանդիպելով սպարապետի վճռական դիմադրությանը՝ ստիպված թալանեց արքունի գանձարանը և ամրացավ Սուրմալի բերդում։ 1042 թվականին, երբ գահ բարձրացավ Աշոտ Դ-ի որդի, տասնութամյա Գագիկ Բ արքան (1042–1045), Վահրամը ձերբակալեց Վեստ Սարգսին՝ վերջնականապես կանխելով նոր անկարգությունները։
Հենց Վահրամ Պահլավունին էր, ով, հայոց ավագանու աջակցությամբ, կազմակերպեց երիտասարդ Գագիկ Բ-ի գահակալությունը և հետագա տարիներին կրկին ու կրկին ջախջախում էր բյուզանդական զորքերին, որոնք 1043–1044 թվականներին մի քանի անգամ պաշարեցին Անին՝ պահանջելով քաղաքի հանձնումը։ Յուրաքանչյուր անգամ Անին մնում էր անառիկ, և հայկական ուժերի հաղթանակների գլխավոր ճարտարը շարունակում էր մնալ ալեհեր սպարապետը։
Խորամանկ որոգայթը․ Բյուզանդական կայսրությունը, չկարողանալով ուժով ծնկի բերել Հայաստանը, դիմեց ավելի նուրբ մեթոդների։ Կայսրը, իբր բարդ հարցեր լուծելու պատրվակով, հրավիրեց երիտասարդ Գագիկ Բ-ին Կոստանդնուպոլիս։ Վահրամ Պահլավունին, իր եղբորորդի Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունու հետ միասին, կտրականապես դեմ էին այս ուղևորությանը. նրանք լավ հասկանում էին, թե ինչ է թաքնված այս «հրավերի» հետևում։ Սկզբում, նրանց հորդորով, Գագիկն իսկապես հրաժարվեց հրավերից։ Բայց ի վերջո թագավորը զիջեց կաթողիկոսի և հենց Վեստ Սարգսի համառ ճնշումներին և 1044 թվականին մեկնեց Կոստանդնուպոլիս, որտեղից այլևս ազատ չվերադարձավ. կայսրը գահազրկեց նրան՝ դրա փոխարեն տալով աննշան տիրույթներ Կապադովկիայում։ 1045 թվականին Բագրատունյաց թագավորությունը դադարեց գոյություն ունենալուց։ Ողբերգական է, որ հենց այն մարդը, ով երկար տարիներ պատերազմել էր բյուզանդացիների դեմ, ի վերջո ստիպված եղավ ընդունել նրանց տիրապետությունը։ Բյուզանդիան, գնահատելով Վահրամի ռազմական տաղանդն ու հեղինակությունը, 1045 թվականին նրան շնորհեց անթիպատ պատրիկի կոչում՝ բավական բարձր աստիճան բյուզանդական աստիճանակարգում։ Սա տարօրինակ շրջադարձ էր մի մարդու համար, ով ողջ կյանքում կռվել էր հենց այս կայսրության դեմ Հայաստանի անկախությունը պաշտպանելու համար։
Վերջին ճակատամարտը․ Բայց Վահրամ Պահլավունու պատմությունն ավարտվեց ոչ թե Բյուզանդիայի, այլ մեկ այլ թշնամու դեմ մարտում։ 1045 թվականին Դվինի Աբուլ-Ասվար ամիրան պատրաստվում էր արշավանք գործել Անիի դեմ։ Բյուզանդական կառավարիչ Միքայել Իասիտեսը, փորձելով կանխարգելել այս արշավանքը, ինքն էլ արշավանք ձեռնարկեց Դվինի ուղղությամբ։ Այժմ արդեն որպես բյուզանդական պաշտոնյա, Վահրամ Պահլավունին ստիպված եղավ առաջնորդել հայկական զորքն այս ռազմական գործողության մեջ։ Դվինի դաշտում տեղի ունեցավ ծանր ճակատամարտ։ Ութսունամյա (ըստ ծննդյան 967 թվականի հաշվարկի) սպարապետը, ով տասնամյակներ շարունակ եղել էր Հայաստանի ամենավստահելի սուրն ու վահանը, ընկավ մարտի դաշտում՝ իր որդի Գրիգորի հետ միասին։ Այս մարտում կնքեց իր վերջին կյանքի հաշիվը մի մարդ, ով դեռ 998 թվականին Ծումբի դաշտում սոսկալի ջարդ էր տվել թշնամուն և ով տասնամյակներ շարունակ պահել էր Անին կանգուն ամեն տեսակ ճնշման ներքո։
Նրա մարմինն ամփոփվեց իր իսկ կառուցած Մարմաշենի վանքի բակում՝ այն վայրում, որտեղ նա մի ժամանակ եղել էր ոչ միայն սպարապետ, այլև ճարտարապետ։
Վահրամ Պահլավունու կյանքը յուրահատուկ հայելի է Բագրատունյաց Հայաստանի ողջ ճակատագրի համար. այն սկսվեց հզորության գագաթնակետին մոտ, անցավ ներքին ու արտաքին սպառնալիքների անվերջ շարքով, և ավարտվեց հենց այն տարում, երբ ինքն այդ պետությունը դադարեց գոյություն ունենալուց։ Բայց, ի տարբերություն շատ ուրիշների, Վահրամը մինչև վերջին շունչը մնաց հավատարիմ իր պարտքին. նույնիսկ ստիպված ընդունելով բյուզանդական ենթակայությունը, նա շարունակեց կռվել Հայաստանի հողի համար, մինչև ընկավ մարտի դաշտում։
Նրա ժառանգությունը, սակայն, չմահացավ նրա հետ։ Նրա եղբորորդին՝ Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին, շարունակեց ընտանիքի ավանդույթը՝ դառնալով իր ժամանակի ամենակրթված հայ գործիչներից մեկը, իսկ Պահլավունիների տոհմը դեռ դարեր շարունակ պիտի տար Հայաստանին այնպիսի անուններ, ինչպիսիք էին Ներսես Շնորհալին և Ներսես Լամբրոնացին։ Իսկ Մարմաշենի ու Ամբերդի քարերը, որոնք Վահրամն իր ձեռքով է կերտել, մինչ օրս կանգուն են՝ որպես մի մարդու հիշատակ, ով միաժամանակ գիտեր և՛ սուր բռնել, և՛ քար դնել, և՛ ամուր պահել մի ամբողջ երկիր՝ մինչև իր վերջին ուժը։
