Սմբատ Բորոյան, Զորավար Սմբատ կամ Մախլուտո
Երևանի Կոմիտասի անվան այգում 1950-ականներին, ասում են, մի ծեր մարդ էր շրջում։ Օգնում էր մաքրուհիներին ծառերը ջրել, հետո նստում էր միշտ նույն նստարանին ու ծխում։ Շատերը կարծում էին՝ սովորական ծերունի է։ Նրա մահից հետո միայն պարզվեց, թե ով է եղել այդ պահակ-այգեպանը։ Դա Սմբատ Բորոյանն էր՝ հայդուկ Մախլուտոն, Զորավար Անդրանիկի մոտիկ զինակիցը։
Սմբատ Բորոյանը ծնվել է 1875 թվականի օգոստոսին Մուշում, Սուրբ Մարինե թաղամասում (օրը աղբյուրներում տարբեր է՝ 15 հին տոմարով, ինչը նոր տոմարով 28-ն է, իսկ մի տեղ գրված է 27)։ Սովորել է տեղի վանական դպրոցում։ Իմ գտած նյութերը հստակ չեն ասում, թե երբ և ինչպես է նա գնացել հայդուկային ուղով, ուստի այդ վաղ շրջանի մասին ոչինչ չեմ հորինի։ Գիտեմ միայն, որ նրան կոչում էին Մախլուտո, հետագայում՝ Զորավար Սմբատ, և որ նա աշխատել է Անդրանիկի կողքին՝ որպես նրա անձնական քարտուղար ու զինակից։
Անդրանիկի կողքին․ Հայդուկային շարժման պատմությունը հաճախ գրվում է մեկ հերոսի շուրջ, բայց Անդրանիկի շուրջը միշտ կային մարդիկ, ովքեր նրա հետ քայլում էին տարիներ շարունակ։ Մախլուտոն նրանցից էր։ Նույնիսկ գրականության մեջ նրա դերը հետաքրքիր է. «Զորավար Անդրանիկն ու հրեղեն ձին» վիպասքում պատմողը հենց Մախլուտոն է, թեև ամբողջ պատումը պտտվում է Անդրանիկի շուրջ։ Այսինքն՝ նա մեզ հայտնի է մասամբ այն բանով, որ մյուսի պատմությունը ինքն է պատմում։
1919-ի Նախիջևանը․ Նրանց հարաբերությունների մասին մի դրվագ հիշվում է։ 1919 թվականի ապրիլին Նախիջևանում, երբ Անդրանիկը մի հրամանի կատարում էր պահանջում, Սմբատը փորձեց միջամտել։ Պատմության համաձայն՝ Անդրանիկը նրան ասաց. «Մախլուտո, օձի սև ու սպիտակ չկա, օձը մնում է օձ»։ Հրամանի բովանդակությունը ես չգիտեմ։ Նույն պատմությունը հաղորդում է, որ Սմբատը Գորիսի դեպքերից հետո նեղացավ։ Հետագայում նա Գարեգին Նժդեհի հետ, ապա նահանջող ուժերի հետ անցավ Պարսկաստան՝ Թավրիզ, որտեղ երկրորդ անգամ ամուսնացավ։
Թավրիզից հետո մինչև 1947 թվականը ընկած տարիների մասին ես հստակ տվյալներ չգտա։
Տուն վերադառնալը․ 1947 թվականի սեպտեմբերին Մախլուտոն վերադարձավ Խորհրդային Հայաստան։ Նրան նշանակեցին Կոմիտասի անվան զբոսայգու պահակ։ Հենց այս աշխատանքի մասին է պատմվում վերը գրված պատկերը՝ ծերունու, որ ջրում է ծառերը ու ծխում նստարանին։ Մարդը, ով տարիներ առաջ մասնակցել էր Անդրանիկի արշավներին, վերջին տարիները անցկացրեց այգու բակում։ Նա մահացել է 1956 թվականին Երևանում և թաղված է Էջմիածնի Սուրբ Գայանե եկեղեցու բակում։
Նրա անունով փողոց կա Երևանում։ 1996 թվականին լույս է տեսել «Տարոնի արծիվը՝ Մախլուտո» գրքույկը։ Սա քիչ է մի մարդու համար, ով Անդրանիկի կողքին էր։ Բայց միգուցե հենց դա է նրա պատմության իմաստը. պատմությունը հիշում է շատերին, ովքեր առաջին շարքում էին, իսկ մյուսները՝ նրանք, ովքեր կողքին էին, հաճախ մնում են ստվերում ու հայտնվում են միայն մեկ նախադասությամբ ուրիշի կյանքի պատմության մեջ։
