Կոմիտասը ոչ միայն երգեր էր հավաքում. նա որոնում էր հայ ժողովրդի ամենահին հիշողությունը
Երբ խոսում ենք Կոմիտասի մասին, սովորաբար հիշում ենք նրա մշակումները, երգչախմբերը կամ ժողովրդական երգերի հավաքագրումը։ Սակայն նրա գործունեությունն ուներ շատ ավելի խոր նպատակ. նա փորձում էր բացահայտել հայ ժողովրդի երաժշտական հիշողության ամենահին շերտերը՝ հասնելով մինչև նախաքրիստոնեական՝ հեթանոսական ժամանակները։
Կոմիտասը համոզված էր, որ ժողովուրդը կարող է մոռանալ իր պատմության մի մասը, կորցնել գրավոր աղբյուրները, փոխել նույնիսկ իր կրոնը, բայց երգը շարունակում է ապրել։ Եվ հենց երգի մեջ են պահպանվում ժողովրդի ամենահին մտածողությունը, աշխարհընկալումն ու մշակութային հիշողությունը։
Այդ համոզմամբ նա շրջեց Հայաստանի բազմաթիվ գավառներով, գրի առավ շուրջ երեք հազար ժողովրդական երգ, ուսումնասիրեց դրանց մեղեդիները, կառուցվածքը, ռիթմը և եկավ այն եզրակացության, որ դրանց զգալի մասը շատ ավելի հին ծագում ունի, քան մեզ հասած բառերը։
Նրա կարծիքով՝ բազմաթիվ հորովելներ, գարնան և բերքառատության ծիսական երգեր, անձրևաբեր երգեր, հարսանեկան ու ծիսական մեղեդիներ իրենց խորքում պահպանում են հեթանոսական Հայաստանի մշակութային շերտերը։ Քրիստոնեության ընդունումից հետո փոխվել են տեքստերը, ծեսերի իմաստը, երբեմն նույնիսկ դրանց կիրառությունը, բայց մեղեդին շարունակում էր ապրել՝ փոխանցվելով սերնդեսերունդ։
Սա նաև պատասխան էր այն ժամանակ տարածված այն տեսակետներին, թե հայկական երաժշտությունը պարզապես արևելյան ժողովուրդներից փոխառված մշակույթ է։ Կոմիտասը գիտականորեն ցույց տվեց, որ հայկական երաժշտությունն ունի իր ինքնուրույն լեզուն, իր օրենքները և հազարամյակների զարգացման ճանապարհ։
Բայց թերևս նրա ամենահամարձակ նախաձեռնություններից մեկը կապված էր խազերի հետ՝ հայկական միջնադարյան նոտագրության համակարգի։ Խազերը դարեր շարունակ մնացել էին անընթեռնելի, քանի որ դրանց կարդալու ավանդույթը կորել էր։ Կոմիտասը ձեռնամուխ եղավ հարյուրավոր ձեռագրերի ուսումնասիրությանը՝ հավատալով, որ դրանց միջոցով հնարավոր կլինի վերականգնել ոչ միայն միջնադարյան եկեղեցական երաժշտությունը, այլև հասնել հայկական երաժշտական մտածողության ավելի վաղ փուլերին։
Նրան չհաջողվեց ավարտին հասցնել այդ հսկայական աշխատանքը։ 1915 թվականի ցեղասպանությունը, աքսորը և դրան հաջորդած հոգեկան ծանր վիճակը ընդհատեցին նրա գիտական գործունեությունը։ Սակայն հենց Կոմիտասն էր, որ դրեց հայ խազագիտության հիմքերը, և հետագա բոլոր հետազոտողները շարունակեցին այն ճանապարհը, որը նա բացել էր։
Կոմիտասի համար ժողովրդական երգը պարզապես արվեստ չէր։ Այն պատմական փաստաթուղթ էր՝ գրված ոչ թե թանաքով, այլ ձայնով։ Այդ ձայնի մեջ նա լսում էր հազարավոր տարիների Հայաստանը՝ նրա հեթանոսական հավատալիքները, բնության պաշտամունքը, աշխատանքի և ծեսերի երաժշտությունը, ժողովրդի հոգևոր շարունակականությունը։
Գուցե հենց այդ պատճառով էլ Կոմիտասի թողած ժառանգությունը մինչև այսօր միայն երաժշտություն չէ։ Այն ազգային հիշողություն է, որը շարունակում է հիշեցնել, թե որքան խորն են մեր մշակույթի արմատները։
