«Երկինք» և «Երկիր» բառերի ստուգաբանությունը և դրանց արտացոլումը հին հայկական երկնապաշտության մեջ
Մեր լեզվի ամենահիմնարար՝ «երկինք» և «երկիր» բառերի ստուգաբանությունը մինչ օրս լուրջ բանավեճերի առարկա է հայագիտության մեջ: Ինչո՞ւ են հայտնի լեզվաբաններ Հ. Հյուբշմանն ու Հ. Աճառյանը հրաժարվել դրանց որևէ վերջնական ստուգաբանություն տալուց, և ի՞նչ հետաքրքիր զուգահեռներ կան միջնադարյան փիլիսոփայության ու նախաքրիստոնեական հավատալիքների միջև:
Երկուսը՝ որպես ամբողջության հիմք
Միջնադարյան փիլիսոփա Հովհաննես Երզնկացին ու ֆրանսիացի նշանավոր լեզվաբան Անտուան Մեյեն հանգել են ուշագրավ եզրակացության. «երկինք» և «երկիր» բառերը, հավանաբար, սերում են հայերեն «երկու» թվից:
Ըստ Երզնկացու՝ «երկինքն երկու իրք է՝ հուր և օդ, և երկիրս երկու իրս է՝ հող և ջուր»։ Սա մեզ տանում է դեպի հին տիեզերագիտական մոդելներ, որտեղ տիեզերքը դիտարկվում է որպես սկզբնապես անբաժանելի մի ամբողջության երկու մասի բաժանման արդյունք։
Հնագույն գենդերային փոխաբերությունները
Այս ստուգաբանական մոտեցումը հիանալի կերպով արտացոլում է հին հայկական կրոնական գաղափարախոսությունը, որտեղ երկինքն ընկալվել է որպես արական (ամուսին), իսկ երկիրը՝ իգական (կին) սկզբունք: Այս երկվությունը տիեզերքի ստեղծման հիմքում ընկած հիմնական մոտիվներից է:
Տիեզերական հաջորդականությունը
Հետաքրքրական է նաև տիեզերքի ստեղծման հերթականությունը. արխաիկ լեգենդներում և միջնադարյան հայկական բանահյուսության մեջ պահպանվել է երկինք-երկիր-ստորերկրյա հաջորդականությունը: Երկինքը՝ որպես առաջնային և արարչագործական սկիզբ, մշտապես կենտրոնական տեղ է զբաղեցրել մեր նախնիների աշխարհայացքում:
Չնայած այն հանգամանքին, որ գիտական համայնքը դեռևս վերջնական կոմպրոմիսի չի եկել այս բառերի ծագման հարցում, անուրանալի է, որ դրանցում ամփոփված է հայկական մտածողության մի ամբողջ պատմություն՝ տիեզերքի երկվության և կառուցվածքի մասին:
Այս թեմայով կարդացեք
