ՋԱՂՉԻ ԲԱՂԱՐՋԸ․ ՀԱՑ՝ ՋՐԱՂԱՑԻ ՔԱՐԵՐԻ ՎՐԱ ԹԽՎԱԾ
Դերսիմի հայերի հին կենցաղում հացը միայն օրվա սնունդը չէր։ Այն իր մեջ կրում էր աշխատանքի, հողի, բերքի և օջախի խորհուրդը։
Ցորենը հավաքելուց, կալսելուց ու ամբարելուց հետո այն տանում էին ջրաղաց՝ ալյուր ստանալու։ Սակայն ջրաղաց գնալը պարզապես տնտեսական անհրաժեշտություն չէր. այդտեղ պահպանվել էին նաև հետաքրքիր սովորույթներ ու հավատալիքներ։
Դերսիմի հայերի ազգագրական ավանդության համաձայն՝ տանտերը, ցորենը ջրաղաց տանելով, մասնակցում էր նաև աղալու աշխատանքին։ Երբ ալյուրն արդեն պատրաստ էր, նա դրա մի մասից խմոր էր հունցում և ջրաղացի շիկացած քարերի վրա թխում հատուկ հաց՝ ջաղչի բաղարջ։
Այդ հացը սովորական հաց չէր։ Տանտերը այն հյուրասիրում էր ճանապարհորդներին ու անցորդներին՝ կապված ջրաղացի պահապան ոգու՝ փիրի նկատմամբ ունեցած հավատալիքների հետ։ Այս սովորույթի մեջ կարելի է տեսնել հացի, աշխատանքի և հյուրընկալության մի յուրահատուկ միասնություն։
Ջրաղացը, որտեղ ցորենը վերածվում էր ալյուրի, իսկ ալյուրը՝ հացի, կարծես դառնում էր մի փոքրիկ աշխարհ՝ իր աշխատանքով, ծեսերով ու անտեսանելի պահապաններով։
Եվ ահա ջրաղացի քարերի վրա թխված այդ պարզ բաղարջը դառնում էր ոչ միայն հյուրասիրություն, այլև երախտագիտության արտահայտություն՝ հողի տված բերքի, մարդու աշխատանքի և այն ուժերի հանդեպ, որոնց ներկայությանը հավատում էր գյուղացին։
Ջաղչի բաղարջը՝ մի մոռացված սովորույթ, որի մեջ պահպանվել է Դերսիմի հայի կենցաղի ու աշխարհընկալման մի փոքրիկ, բայց ուշագրավ պատառիկ։
Աղբյուր՝ Գէորգ Հալաջեան, Դերսիմի հայերի ազգագրությունը, Երևան, 1973։ Նաև Houshamadyan-ի՝ Դերսիմի խոհանոցին նվիրված ազգագրական նյութը։
