Բաքվի հստակ ուղերձը․ հակամարտությունը շարունակվում է. Սուրեն Սուրենյանց
Սուրեն Սուրենյանցը գրում է.
Ադրբեջանի ԱԳՆ-ի՝ 1918 թվականի մարտի 31-ի դեպքերի վերաբերյալ հայտարարությունը ցույց է տալիս, որ Բաքվի համար պատմությունը քաղաքական ճնշման գործիք է։
Ավելի քան մեկ դար առաջ տեղի ունեցած իրադարձությունները ներկայացվում են միակողմանի՝ որպես «հայկական ցեղասպանություն ադրբեջանցիների նկատմամբ», ձևավորելով հստակ նարատիվ, որը միտված է ազդեցություն ունենալ բանակցային գործընթացների վրա։
1918 թվականի Բաքվի դեպքերը պատմագիտության մեջ գնահատվում են որպես բարդ և բազմաշերտ բախումներ՝ պայմանավորված Ռուսական կայսրության փլուզմամբ, քաղաքացիական պատերազմի քաոսով և իշխանության վակուումով։ Այդ իրադարձությունների ընթացքում արձանագրվել են փոխադարձ բռնություններ, և դրանց միակողմանի ներկայացումը խեղաթյուրում է պատմական իրականությունը՝ ծառայելով կոնկրետ քաղաքական նպատակների։
Ադրբեջանի ԱԳՆ հայտարարության առանցքային շեշտադրումներից մեկը «ցեղասպանություն» ձևակերպման կիրառումն է։ Սակայն միջազգային իրավունքի տեսանկյունից ցեղասպանությունը պահանջում է հստակ ապացույցներ՝ կանխամտածված և համակարգված ոչնչացման վերաբերյալ։ Նման որակավորում տալը 1918 թվականի դեպքերին չունի բավարար իրավական հիմք և ավելի շատ կրում է քարոզչական բնույթ։
Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Երևանի փոխարեն «Իրևան» անվան օգտագործումը։ Սա հստակ քաղաքական ուղերձ է՝ տարածքային ենթատեքստով։ Այն ցույց է տալիս, որ Ադրբեջանը շարունակում է կասկածի տակ դնել Հայաստանի ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության անշրջելիությունը։
Հայտարարության կառուցվածքը ևս խոսուն է․ 1918 թվականի իրադարձությունները կապվում են 20-րդ դարի վերջի զարգացումների հետ՝ ստեղծելով մեկ միասնական մեղադրական շղթա՝ մինչև Խոջալու և հետագա հակամարտություններ։ Այս մոտեցումը նպատակ ունի միջազգային հանրության աչքում ձևավորել այն ընկալումը, թե հայերը երկարաժամկետ և համակարգված բռնությունների հեղինակ են։ Սա նարատիվային ռազմավարություն է, որի միջոցով փորձ է արվում ոչ միայն արդարացնել սեփական գործողությունները, այլև կանխարգելել Հայաստանի դիվանագիտական հակազդեցությունը։
Այս ամենը տեղի է ունենում այն պայմաններում, երբ Հայաստանի իշխանությունները խոսում են «հաստատված խաղաղության» մասին և փորձում նվազեցնել պատմական թեմաների քաղաքական նշանակությունը։ Սակայն Բաքվի վարքագիծը ցույց է տալիս հակառակը․ Ադրբեջանը ոչ միայն չի փակել անցյալի էջերը, այլև դրանք ակտիվորեն վերածում է քաղաքական ճնշման գործիքի։
Արդյունքում ձևավորվում է ակնհայտ ասիմետրիա․ Երևանը փորձում է փակել հակամարտության պատմական օրակարգը, մինչդեռ Բաքուն այն վերածում է ազդեցության հիմնական լծակի։ Այս պայմաններում «խաղաղության» մասին խոսույթը մնում է խոցելի, քանի որ այն չի ամրապնդվում փոխադարձ քաղաքական վարքագծով։
Ադրբեջանի ԱԳՆ ուղերձը պարզ է՝ հակամարտությունը շարունակվում է, պարզապես՝ նոր ձևաչափով։ Քանի դեռ հայ-ադրբեջանական հարաբերություններում չի ձևավորվել հավասարակշռություն, «խաղաղության» մասին հայտարարությունները մնալու են առավելապես հռետորական մակարդակում։
