«Իրական Հայաստանի» գաղափարը կառուցվում է նախկին Հայաստանի մասին պատկերացումներից հեռանալու վրա
ԱԺ ամբիոնից Նիկոլ Փաշինյանը փաստացի հայտարարեց Հայաստանի «Չորրորդ Հանրապետության» ստեղծման մասին։ Սա, ըստ էության, ոչ թե հերթական քաղաքական կարգախոս կամ լոզունգ է, այլ այս կերպ Փաշինյանը փորձում է Երրորդ Հանրապետությունից գաղափարական սահման գծել և դրա փոխարեն ներկայացնել Հայաստանի իր նոր պատկերացումը։
Նրա տրամաբանությամբ՝ Երրորդ Հանրապետությունը ստեղծվել է «կոնֆլիկտի տրամաբանության» վրա, իսկ Չորրորդը պետք է կառուցվի ինքնիշխանության, սեփական շահերով առաջնորդվելու և որևէ կայսերական կենտրոնի չծառայելու վրա։
Տեղանունների մասին Փաշինյանի բերած օրինակները՝ Դավալու, Քյարքի, Ուզունդարա, նույնպես պատահական չեն։ Նա դրանց օգտագործումը կապում է անցյալի մտածողության և այլ պետությունների նկատմամբ հնարավոր տարածքային հավակնությունների հետ։
Բայց այստեղ պատմական իրականությունը պետք է ճիշտ հասկանալ, քանի որ ամեն ինչ աղավաղված է: Այս անվանումները մեր խոսքում չեն պահպանվել այն պատճառով, որ հայերը շարունակել են ինչ-որ «կայսերական մտածողություն»։ Դրանք ձևավորվել են այն ժամանակաշրջաններում, երբ այդ տարածքները դարեր շարունակ գտնվել են թուրքական և պարսկական տիրապետության տակ, իսկ բազմաթիվ բնակավայրերում եղել է նաև թուրքալեզու բնակչություն։
Ավելին՝ հայկական տեղանունների փոխարինումը թուրքական անվանումներով եղել է այդ քաղաքականության հետևանքներից մեկը։ Հայկական անունները փոխվել են, շատ դեպքերում՝ բառացի թարգմանվել թուրքերեն և այդ ձևով մտել շրջանառության մեջ։
Հետևաբար, այսօր այդ անվանումներից որևէ մեկի օգտագործումը չի կարող ներկայացվել որպես հայի կողմից «կայսերական շահերի սպասարկում»։ Դա պատմականորեն ձևավորված լեզվական ժառանգություն է, որի առաջացման պատճառը պետք է փնտրել ոչ թե հայի մտածողության, այլ դարերով գոյություն ունեցած օտար իշխանության և բնակչության փոփոխությունների մեջ։
Նույնը վերաբերում է մեր առօրյա խոսքին։ Հայերենում պահպանված թուրքական, պարսկական, վրացական ու ռուսական բազմաթիվ բառերը որևէ կայսերական կենտրոնի նկատմամբ այսօրվա հավատարմության նշան չեն։ Դրանք մեր պատմության մեջ եղած երկարատև շփումների և օտար տիրապետությունների թողած լեզվական շերտերն են։ Ուստի այստեղ Փաշինյանը պատճառը և հետևանքն արհեստական ու մանիպուլյատիվ կերպով խեղաթյուրում է։
Տեղանունների օրինակով նա փորձում է հիմնավորել ավելի մեծ միտք՝ որ պատմական տարածքների, անվանումների ու անցյալի մասին մեր պատկերացումները կարող են լինել հակամարտության աղբյուր։ Դրա համար էլ «Իրական Հայաստանի» գաղափարը կառուցվում է ոչ միայն այսօրվա Հայաստանի սահմանների ճանաչման, այլև նախկին Հայաստանի մասին պատկերացումներից հեռանալու վրա։
Իրականում հենց սա է, ըստ էության, «Չորրորդ Հանրապետության» քաղաքական իմաստը։
Փաշինյանին պետք է Երրորդ Հանրապետությունը ներկայացնել որպես մի փուլ, որի հետ կապված են ոչ միայն պատերազմն ու Արցախի հարցը, այլև մի ամբողջ մտածողություն՝ պատմական տարածքների մասին պատկերացում, ազգային հավակնություններ և արտաքին ուժերի ազդեցություն, իսկ Չորրորդ Հանրապետությունը պետք է լինի այդ մտածողությունից հրաժարված Հայաստանը։
Այստեղ է, որ տեղանունների թեման դառնում է կարևոր։ Եթե նույնիսկ պատմական անունը սկսում ենք դիտարկել որպես քաղաքական հավակնության նշան, ապա արդեն փոխվում է ոչ միայն արտաքին քաղաքականությունը, այլև այն չափանիշը, որով գնահատվում է մեր սեփական պատմությունը։
Հայաստանը կարող է հրաժարվել որևէ տարածքի նկատմամբ քաղաքական կամ իրավական պահանջից։ Դա պետության քաղաքական որոշումն է, բայց դրանից չի հետևում, որ պետք է հրաժարվել այդ տարածքի պատմական անվանումից, պատմական փաստից կամ սեփական պատմության մասին հիշողությունից։
Փաշինյանի մոտ, սակայն, այս երկու բաները սկսում են կապվել իրար։ Պատմական անվանումը ներկայացվում է որպես հնարավոր տարածքային հավակնության նշան, իսկ պատմական հավակնությունից հրաժարվելը՝ որպես այդ հիշողությունից հեռանալու անհրաժեշտություն։
Հենց այստեղ է «Չորրորդ Հանրապետության» գաղափարի հիմնական փոփոխությունը։ Խոսքը միայն այն մասին չէ, թե Հայաստանը ինչ տարածքային պահանջներ ունի կամ չունի, այլ նրա, թե ինչ Հայաստանի մասին է խոսելու պետությունը, ինչ պատմություն է ներկայացնելու որպես իր պատմություն և ինչն է համարելու իր ազգային շահը։
Փաշինյանի համար «Չորրորդ Հանրապետությունը» ոչ թե պարզապես նոր քաղաքական կուրս է, այլ նա այն անամոթաբար դարձնում է Երրորդ Հանրապետության գաղափարական ժառանգությունից հրաժարվելու հիմնավորում։
Հ.Գ. Դավալույից՝ ցախավելը նստած, 1+1+1 գոռալով, կնքում են քաղաքացիական պայմանագիր:
