Տավարախաչ. Արցախի սուրբ ծառը և մոռացված հովվական ծեսը
Արցախի հին սրբավայրերից մեկը՝ Տավարախաչը, առանձնանում է նրանով, որ նրա սրբության կենտրոնում ոչ թե եկեղեցին էր, այլ սուրբ ծառը։
Հին վկայությունների համաձայն՝ անասունների համաճարակի ժամանակ Կուսապատի և հարևան գյուղերի բնակիչները իրենց հոտերը բերում էին Տավարախաչ։ Կենդանիներին երեք անգամ պտտեցնում էին սուրբ ծառի շուրջ՝ հավատալով, որ այն կպաշտպանի հիվանդությունից և կվերադարձնի առողջությունը։
Սակայն ամենահետաքրքիր մասը հովիվների ծեսն էր։
Նրանք կոտրում էին իրենց գավազանները և թողնում կամ կախում ծառից։
Գավազանը հովվի իշխանության, աշխատանքի և հոտի պահպանության խորհրդանիշն էր։ Այն կոտրելը նշանակում էր զոհաբերել սեփականից մի մասը, խնդրանքը կամ ցավը թողնել սրբավայրում և հույսը կապել վերին ուժերի հետ։
Այս սովորույթը շատ ավելի հին է, քան «Տավարախաչ» անունը։ Այն հիշեցնում է Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն ծառապաշտական ավանդույթները, երբ ծառը համարվում էր երկնքի և երկրի միջև կապող կենդանի սյուն։ Մարդիկ ծառին էին վստահում իրենց ուխտը, աղոթքը և հույսը։
Հավանաբար Տավարախաչը նախ եղել է սուրբ ծառի շուրջ ձևավորված ժողովրդական ուխտավայր, իսկ հետագայում քրիստոնեականացվել և ստացել «Խաչ» անվանումը։
Այսօր Տավարախաչի ծառը գուցե այլևս չկա, բայց նրա մասին պահպանված հիշողությունը մեզ է հասցնում Արցախի հազարամյակների խորքից եկող հոգևոր մշակույթի մի եզակի պատառիկ։
Աղբյուր՝ «Գիտական աշխատություններ. Արցախ», 1999, ՀՀ Ազգային գրադարանի թվային շտեմարան։
